Adolygiad: ‘Cymru Fydd?’, Plaid Cymru

‘Bydd y cyfnod nesaf i Gymru’n mynnu ein bod mor greadigol a dyfeisgar ag erioed o’r blaen – rhaid i ni nawr fod yn barod i ddychmygu dyfodol gwell i Gymru.’

Dyma alwad Leanne Wood wrth gyflwyno’r gyfrol Cymru Fydd?, e-gyfrol newydd a lansiwyd gan Blaid Cymru yn yr Eisteddfod Genedlaethol eleni. Mae gan y blaid hanes hir o gyhoeddi gweithiau creadigol. Wedi’r cwbl, cyhoeddwyd nofel ffuglen wyddonol Islwyn Ffowc Elis, Wythnos yng Nghymru Fydd, ganddynt yn 1958, ynghyd â chyfrol o straeon byrion gan awduron amrywiol, Storïau’r Deffro yn 1958, a nifer o bamffledi barddonol yn ystod y blynyddoedd. Gyda Saunders Lewis yn un o sylfaenwyr y blaid, nid oes rhyfedd i fwrlwm llenyddol fod yn rhan greiddiol o’u gweithgarwch.

Gwelwyd angen yn ein cyfnod cythryblus i Blaid Cymru ddathlu doniau eu cefnogwyr creadigol unwaith eto. Mae’r e-gyfrol Cymru Fydd? yn cynnwys darnau amrywiol; ysgrifau, cerddi, cyfweliad, stori fer a darluniau trawiadol. Egyr y casgliad gydag ysgrif gan Mike Parker yn galw am annibyniaeth i Gymru, a gosodir naws gweddill y gyfrol. Gwelwn hynny drwy waith amryw o artistiaid gweledol, sydd wedi eu cyfosod gyda’r darnau llenyddol. Heb os, mae’r gelfyddyd gan Swci Delic, Iwan Bala, Marian Delyth, Ruth Jen a Rhys Aneirin yn lliwio’r gyfrol ac yn ychwanegu’n drawiadol at y darnau ryddiaith. Mae ‘I Fy Nhad’ Carwyn Evans ymhlith fy ffefrynnau, gyda’r darlun yn dangos tudalen gyda’r geiriau ‘To My Father and the Land of My Fathers’ arni wedi’i blygu’n gelfydd i greu bocs, sy’n edrych fel anrheg sy’n barod i’w agor.

 

‘Sut oedd datgan fod coed yn tyfu’n gryfach heb fod yng nghysgod ei gilydd?’

Un o’r darnau a chafwyd gryn argraff arnaf yw’r pwt o stori fer ‘Annibyniaeth’ gan Manon Steffan Ros. Ceir tro clyfar yng nghynffon y stori a darlunnir ei neges yn gynnil, heb fynd ati i bregethu. Ynghyd â hynny, daw ysgrif Jon Gower, ‘Daw Dydd Bydd Mawr y Rhai Bychain’, o’r galon, gan gymharu ei genedlaetholdeb tanbaid yntau, gyda’r darlun gan Ifor Davies o dri Benyberth uwch y lle tân, gyda theimladau mwy syber ei frawd, Alun, sy’n cefnogi tîm rygbi Cymru o’i gartref yn Essex. Gwêl yntau, fel Leanne Wood yn y cyflwyniad, le blaenllaw i awduron wrth fynd ati i greu ideoleg cenedlaethol, ond gwêl hefyd werth datblygiadau bychain, megis codi tal o 5c ar fagiau plastig a chodi treth ar ddiodydd meddal. Pwysleisir dathlu’r pethau bychain yr ydym fel cenedl yn ei wneud yn hanfodol i ddatblygu hunaniaeth genedlaethol.

Mae cyfweliad diddorol gydag Eddie Ladd hefyd yn un o drysorau’r gyfrol, lle trafodai ei gobeithion am drafod annibyniaeth a’i weld fel cyfle i fod yn eofn ac yn hyderus. Mae cerddi cywrain gan Elis Dafydd, Eurig Salisbury, Menna Elfyn a Mike Jenkins yn britho’r gyfrol, ac mae cerdd Alys Conran o fam yn gobeithio am fywyd gwell, mewn Cymru well, i’w mab, wedi aros yn y cof.

 

‘Efallai na fyddwn fel hyn am byth,

ac y daw trefn i geulo’n gwaed.’

Yr hyn yr wyf yn ei fwynhau fwyaf yw dwyieithrwydd y gyfrol – darnau Cymraeg a Saesneg ochr yn ochr, a phob un o’r llenorion yn dyheu am Gymru well. Cyfieithwyd y darnau Saesneg yn fedrus i’r Gymraeg gan Mari Siôn. Mae ‘Leaving the Relationship’ (ynghyd â chyfieithiad cyfatebol, ‘Gadael y Berthynas’) gan Jasmine Donahaye yn taro tant yn fwy na dim arall. Cyflwyna’r ysgrif Cymru fel cymar mewn perthynas ansefydlog, yn cael ei cham-drin a’u bychanu’n ddiddiwedd.

‘In an abusive relationship, no matter how damaging and
disempowering, you don’t seek separation or autonomy, because
you are afraid of what it would entail. Your partner tells you – and
you internalise the message and make it your own belief – that
you are not capable or strong enough to look after yourself: you
are unworldly, inexperienced; you lack the skills, characteristics
and resources you need to make it on your own. Above all you are
not a worthy enough person for your own needs and desires to be
taken seriously.’
 
Dyma ysgrif bwerus, sy’n galw ar Gymry – boed hwy wedi mabwysiadu’r wlad neu wedi byw yno erioed – i fagu hunan-hyder o’r newydd a chreu ei pherthynas ei hun gyda Lloegr, nid derbyn y drefn a orfodwyd arni eisoes. Yn wir, mae’r thema honno yn rhedeg drwy’r casgliad yn ei chyfanrwydd; y ffordd ymlaen felly, yn ôl llenorion ac artistiaid y gyfrol? I Gymru a’i phobol, mae magu hyder a sefyll ar ei thraed ei hun a thrafod cenedlaetholdeb yn ôl ei thelerau ei hunain.

Fodd bynnag, fe’m synnwyd – a siomwyd, i raddau – gan gynllun retro’r clawr, sy’n adleisio hen gloriau o’r 1970au. Efallai mai cwyn fymryn yn bitw yw hwn (gan gofio, wrth gwrs, fod gennyf ddiddordeb personol mewn cymruddyfodoliaeth a ffuglen wyddonol), ond nid oes yr un o’r cyfranwyr yn mentro’n bell iawn i ddisgrifio Cymru Fydd. Maent yn ddigon parod i ddangos ysfa i weithredu ond ni wnaeth yr un ohonynt ddychmygu sut le y byddai’r Gymru honno y maent yn ei ddeisyfu.

Mae ein hartistiaid yn parhau i wneud cyfraniad hanfodol i’r mudiad cenedlaethol ac rwy’n eithriadol o ddiolchgar iddynt am hynny,’ mynna Leanne Wood, ac mae Cymru Fydd? yn dyst i hynny. Gobeithiaf wir mai dechrau cyfres yw’r gyfrol, ac ein bod ar fin gweld Plaid Cymru yn cryfhau ei pherthynas gyda llenorion ac artistiaid Cymru yn y dyfodol.

*Mae’r gyfrol ar gael drwy wefan Plaid Cymru.*

Advertisements

Gadewch neges / Leave a message

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s