Adolygiad: ‘Merch yr Eog / Merc’h an Eog’ ac ‘A Good Clean Heart’

Dwy ddrama, pump iaith, ac un adolygydd…

Y mis hwn, denwyd y byd i theatrau Aberystwyth, wrth i ddwy gynhyrchiad amlieithog gyda’r Gymraeg yn greiddiol iddynt alw’n y dre. Wedi cyfnod o ymarfer yng Nghanolfan y Celfyddydau yn Aberystwyth, dechreuodd gynhyrchiad Cymraeg, Llydaweg a Ffrangeg y Theatr Genedlaethol a Teatr Piba, Merch yr Eog / Merc’h an Eog ei thaith yno, ac mae A Good Clean Heart, drama gyntaf Neontopia, yn tynnu at ddiwedd ei thaith o Gymru.

Er, ar yr olwg gyntaf, nad oes gan y naill ddrama ddim tebygrwydd i’r llall, gwelwn Merch yr Eog ac AGCH yn trafod themâu cyfoes am rol y Gymraeg mewn byd amlddiwylliannol. Serch y syniadau hynny, roedd Merch yr Eog / Merc’h an Eog – a welais ar ei hail noson yn Aberystwyth ar y 6ed o Hydref – yn chwedlonol ei naws, gydag ymddangosiad cymydog ag eog yn anrheg i brif gymeriad y ddrama, Mair (a chwaraewyd gan Lleuwen Steffan) yn uchafbwynt dramatig. Gan chwarae gyda’r syniad fod y gair ‘eog’ ac ‘euog’ yn debyg, cyflwyna’r ddrama – sy’n addasiad o sgript wreiddiol gan Owen Martell ac Aziliz Bourges – bicil Mair, wrth iddi wynebu ffarwelio â fferm deuluol o bellter ei bywyd newydd yn Llydaw gyda’i chariad Loeiza (Loeiza Beauvir). Gwelwn stori am barchu gwreiddiau, ble bynnag y bo’ch yn y byd.

Gyda chraig anferth – sy’n trosi’n ystafell wely ogof-aidd yn ddiweddarach yn y ddrama – ar wely tywod ar lwyfan, gwelwn bob cymeriad yn gadael ei farc unigryw ar feddwl cythryblus Mair wrth droi o amgylch y cnewyllyn hwn yn y canol, dan gyfarwyddyd medrus Sara Lloyd a Thomas Cleroac. Teithia’r ddrama o de cnebrwng yng nghefn gwlad Cymru i spa foethus yn Llydaw ac mae’r gwahaniaethau cynnil rhwng y ddwy wlad, y ddau gwmni a’r ddau gyfarwyddwr yn pwysleisio’n effeithiol yr hyn sy’n dal Mair reit yn y canol. Serch hynny, teimla rhai o’r golygfeydd – y breuddwydion absẃrd, yn bennaf – fymryn allan o le, ac maent yn tarfu rhyw fymryn ar y golygfeydd gonest a theimladwy. A oedd yna le i’r ddau fyd asio’n un, o bosib, neu hepgor y breuddwydion yn llwyr?

Clywn lawer o gwyno am Sibrwd hefyd; nad oedd y dechnoleg yn gweithio fel y dylai. Roedd hi, rhaid cyfaddef, yn brofiad rhyfedd, ar ddechrau’r ddrama, gweld pawb yn tanio’u ffonau symudol yn hytrach na’u diffodd. Fodd bynnag, yr hyn a fwynheais fwyaf – gyda’r ap yn sibrwd yn fy nghlust dde – oedd clywed y Llydaweg ar lwyfan gyda fy nghlust chwith a chymharu geiriau Cymraeg gyda geirfa ein cefndryd Celtaidd. Ar adegau, roedd y ciwiau ar yr ap fymryn yn broblematig, gydag ambell un yn torri ar draws ei gilydd, ond dwi’n amau mai problem ‘dechrau-taith’ oedd hynny.

merch-yr-eog-action
Merch yr Eog. Llun gan Kirsten McTernan. (Oddi ar dudalen Facebook y Theatr Genedlaethol)

Tensiynau rhwng y Gymraeg a’r Saesneg sy’n dod i’r amlwg yn A Good Clean Heart, wrth i Hefin, a fagwyd gan deulu mabwysiedig yng Nghymru, fentro i Lundain i gyfarfod ei frawd, Jay, am y tro cyntaf, gan gwestiynu’i hunaniaeth Gymraeg gyfforddus. Wedi adolygiadau ffafriol iawn yn sgil perfformiadau yng Ngŵyl Ffrinj Caeredin, roeddwn wedi bod yn aros yn eiddgar i weld hon, a bûm yn Arad Goch, Aberystwyth, ar y 13eg o Hydref i’w gweld.

Defnyddiwyd is-deitlau wedi eu celu’n gynnil yn rhan o’r orsaf fysiau sy’n ffurfio’r set, gyda sgrin hefyd wedi ei flendio i mewn i’r set hwnnw, ac roedd hi’n ddifyr gweld y penderfynwyd trosi’r ddeialog Saesneg i’r Gymraeg hefyd, er y byddai nifer yn barod i ddweud nad oedd hynny’n angenrheidiol. Roedd bwrw golwg ar yr is-deitlau a’r cyfieithiadau o bryd i’w gilydd, serch hynny, yn arddangos y gwahaniaethau bychain rhwng y ddwy iaith. Dwy iaith, un fodolaeth yn y Gymru ddwyieithog, lle welwyd cyfle i chwarae a dadansoddi gan Neontopia, sef cwmni’r gyfarwyddwraig Mared Swain a’r dramodydd Alun Saunders.

Dechreua’r ddrama gyda choreograffi trawiadol, rhywbeth sy’n parhau drwy gydol y ddrama – gydag un olygfa ddigri o’r ddau frawd a’r ffo. Er mai dim ond dau actor, Oliver Wellington a James Ifan, a welwn ar lwyfan, mae’n rhaid i’r ddau addasu yn eu tro i chwarae rôl eu mam a’i phartner hefyd, a hynny mewn modd clir a ddi-ffws. Gwirionais ar hiwmor ysgafn y ddrama, er bod sefyllfa’r ddau frawd yn eithriadol o drist. Mae llythyr y Jay ifanc yn ffarwelio gyda’i frawd yn arbennig o deimladwy. Pentyrrir digwyddiadau annisgwyl yn A Good Clean Heart, gan arwain at sawl uchafbwynt dramatig, ac mewn dwylo dramodydd llai medrus, mi allai fod wedi ymddangos ychydig yn OTT. Serch hynny, roeddem oll y noson honno’n aros yn eiddgar i weld pa syrpreis arall roedd gan stori Jay a Hefin i’w gynnig.

a-good-clean-heart
Llun gan Aenne Pallasca. Oddi ar dudalen Facebook Neontopia.

Yr hyn a’m trawodd gyda’r ddwy ddrama oedd y defnydd o dechnoleg; nid yn unig dibyniaeth rhai aelodau o’r gynulleidfa i ddeall y ddeialog, ond y modd y defnyddir technoleg sy’n rhan o’m bywydau bob dydd ar lwyfan, a hynny heb iddo edrych yn od nac yn chwithig. Defnyddia Hefin a Jay Facebook chat ar lwyfan, gan adrodd eu sgwrs wrth ein bod yn ei weld ar sgrin. Fodd bynnag, un o nodweddion mwyaf trawiadol Merch yr Eog oedd sgyrsiau Skype Mair a’i brawd, Rhys (Dyfan Dwyfor). Roedd y ddelwedd doredig o Rhys ar y sgrin, ag yntau’n diflannu a cholli’r cysylltiad o bryd i’w gilydd, yn cyfleu cyfrolau, ac yn pwysleisio’r pellter daearyddol ac emosiynol rhwng y brawd a’r chwaer.

Yr hyn a brofais, dros yr wythos ddiwethaf, oedd dwy ddrama a ddangosodd fod y profiad Cymraeg yn ymestyn tu hwnt i ffiniau daearyddol, a bod lle, ar lwyfan, i arbrofi a mynegi perthynas y Gymraeg a Chymry gyda gwledydd, ieithoedd a diwylliannau eraill.

View the English version of this review here.

Advertisements

Gadewch neges / Leave a message

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s