Adolygiad: Dadeni – Ifan Morgan Jones

Mae ‘gwleidyddol’ yn ansoddair sy’n cael eu latshio ar amryw gynnwys yn ddiweddar, heb fawr feddwl am ystyr nac arwyddocâd y gair. Drama ‘wleidyddol’ yw Byw Celwydd, er mai bywydau cythryblus y cymeriadau – soap opera style – sy’n llywio’r plot yn hytrach na’r datblygiadau gwleidyddol. Nofel ‘wleidyddol’ yw Dadeni, a chyhoeddwyd yn ystod cyfnod lle mae’r mwyafrif ohonom (neu bosib mai dim ond fi sydd felly) wedi cael hen ddigon ar y byd gwleidyddol sydd ohoni.

A bosib mai tric arall yw’r label ‘gwleidyddol’ wedi ei wthio i bob datganiad sy’n hyrwyddo’r nofel hon. Gwn o brofiad fod y byd gwleidyddol yn siŵr o gael mwy o groeso yng Nghymru na’r byd ffantasiol sy’n treiddio trwy Dadeni. Er mai’r Mabinogi yw tarddiad ein traddodiad rhyddiaith, ystâd bardd (a llenor) yw astudio byd, a thrwy bod yn onest a darlunio pethau fel y maent yn union mae gwneud hynny. Onid drwy bwysleisio darluniau cadarnhaol o Gymru, dathlu’r bröydd Cymraeg a’r bywyd cymunedol mae achub y genedl a’r iaith? Pa ddiben sydd i ddianc i fyd o freuddwydion? Dengys Dadeni i ni bwysigrwydd gwthio’r dychymyg dwtsh ymhellach a bod ffantasi’n gyfrwng cystal â phob un arall i drin a thrafod y Gymru sydd ohoni.

“Mae’r Cymry isio rhwbath newydd, rhwbath y gallan nhw gael eu dannedd iddo…”

Dilyna Dadeni hanes Joni Teifi a’i dad Bleddyn Cadwaladr, sydd wedi derbyn gwahoddiad i ddatrys dirgelwch pur annisgwyl yn Nhŵr Llundain. Yn ogystal â’r tad a mab, gwelwn hefyd ddigwyddiadau anhygoel y nofel hon o safbwynt Alaw Watkin AS a’r Insbector Isgoed Evans, sydd hefyd ar drywydd gelynion dirgel sydd eisiau cael eu bachau budron ar Y PAIR DADENI. Ydy, mae Y PAIR DADENI (sy’n llawn haeddiannol o’r prif lythrennau gorddramatig yn yr adolygiad hwn) yn dal i fodoli, yn arf gyda photensial mwy brawychus na’r un bom niwclear. Gyda dos go gref o realaeth hudol, dyma nofel antur sy’n eich tywys o gludwch Ddyffryn Teifi i Lundain ac yn ôl i bylloedd dyfnaf sawl math o fyd tanddaearol.

Mae’n anodd gwneud cyfiawnder â chryfderau’r nofel heb ddatgelu rhannau helaeth o’r plot, gan mai storïwr medrus yw Ifan Morgan Jones, yn plethu llinynnau storïol yn gelfydd ac atalnodi diwedd pob pennod â cliffhangers sy’n eich gadael yn ysu am fwy. Dilynwn y cymeriadau wrth iddynt dreiddio i fyd y Mabinogi a gweld sut rai fyddai’r duwiau petaent yn bodoli heddiw. Fe’m cyfareddwyd gan y syniad o’r cychwyn cyntaf, a gwelwn gymeriadau chwedlonol cyfarwydd ac anghyfarwydd yn dod i’r amlwg. Mae’r portread o’r Gwydion modern yn ei rôl newydd fel arweinydd sinistr yn bur ddiddorol, a’r ddelwedd o Efnisien fel Mr Blonde o Reservoir Dogs newydd yn drawiadol.

‘…deuthom yn ysglyfaeth i foderniaeth a chynnydd, yn adleisiau o orffennol tywyll, yn straeon i’w hadrodd o amgylch y tân…’ 

Wrth edrych ar weithiau ffantasi a ffuglen wyddonol yn y Gymraeg, mae’r mwyafrif ohonynt yn dibynnu ar geinciau’r Mabinogi yn rhan o’u naratifau, yn hytrach na chydnabod a thalu teyrgned i’w dylanwad. Seren Wen ar Gefndir Gwyn Robin Llywelyn yw’r unig eithriad yn hynny o beth, gan nad yw mwynhad y nofel honno, na’i dealltwriaeth, yn ddibynnol ar wybodaeth o’r chwedlau. Mae’n fodd o gynefino darllenwyr sy’n anghyfarwydd â stwff ffantasiol. Afraid dweud, o bosib, bod plot cyfan Dadeni yn ddibynnol ar y chwedlau cynnar, a cheir llawer o esbonio gan Bleddyn Cadwaladr ac Isgoed ynglyn â phwy yw pwy a’u cysylltiad gyda ble, sy’n ormod i rywun sydd eisoes yn adnabod eu Mabinogi yn lled dda.

Mae’r nofel hon, fodd bynnag, hefyd yn ymwybodol o’i lle mewn traddodiad o weithiau ffantasiol a ffuglen wyddonol Cymraeg, ac nid yn unig yn godro llaeth y Mabinogi i greu clamp o ysgytlaeth, ond yn tynnu ar themâu a motiffau sy’n codi mewn amryw o nofelau ffug-wydd eraill. Fel Pe Symudai y Ddaear D. Griffith Jones, mae’r ‘Steddfod Genedlaethol yn ganolbwynt i ddigwyddiadau dramatig, ac mae cyfeiriadau at Gymru Annibynnol 2033 yn nod amlwg i gyfeiriad Wythnos yng Nghymru Fydd Islwyn Ffowc Elis. Mae’r olygfa lle mentra’r cymeriadau i wlad y Bwca yn adlais o Tir y Dyneddon Tegla (sydd mwy neu lai yn ffug-wydd, at a pwsh). Gellid cyhuddo Dadeni o fod yn perthyn yn agos i Talu’r Pris Arwel Vittle – 17 mlynedd yn ddiweddarach, ac mae’r un ciciau cyson at ddifaterwch y Gymru ddatganoledig a’i system wleidyddol yn britho’r ddwy nofel.

dadeni2
Cefais flas ar ddarllen Dadeni mewn sawl man gwahanol…

Ar lefel bersonol, rwyf wedi gwirioni at ychwanegiad newydd a chyffrous i ganon ffantasi yn y Gymraeg. Ynghyd â hynny, mae’r tirlun cyfarwydd sy’n gynefin i Joni yn gyfarwydd i finnau hefyd, a gallaf weld lleoliadau amrywiol yn Nyffryn Teifi yn glir yn fy meddwl wrth ddarllen. Roeddwn hefyd wrth fy modd gyda chyfeiriadau at CKs a Sbar Llandysul, ac yn bwysicach na hynny, y takeaway agosa’ i ‘nghartref, Dan ei Sang.

Ond gan gamu’n ôl, a gwisgo sbectol wrthrychol amdanaf, mae yna wendidau na allaf mo’u hanwybyddu. Gwn y tociwyd cryn dipyn ar y nofel cyn ei chyhoeddi. Bosib, petawn yn olygydd, mi fyddwn wedi tocio ambell beth arall ac ychwanegu mwy o fanylion i liwio’r cymeriadau. Gorlwythog braidd o jôcs bach coeglyd yw deialog y cymeriadau, a bosib y byddwn wedi cynghori’r awdur i gadw rhai ohonynt yn eu priod le ar ei ffrwd Twitter. (PW, er enghraifft…) Ac i fod yn ddi-flewyn-ar-dafod o onest, storïwr yw Ifan Morgan Jones, nid awdur deialog. Byddai cryfhau’r ddeialog yn talu ar ei ganfed, gan y byddai hefyd yn ychwanegu at y cymeriadau.

Perthnasau real, heb yr un owns o ramant na cliche yn perthyn iddynt sydd rhwng cariadon a theuluoedd Dadeni. Mae’r dechrau trawiadol yn herio’r norm heteronormadol (i ddefnyddio’r termau posh) a hir oes i’r chwa o awyr iach hynny. Er, caf drafferth dod o hyd i’r glud sy’n denu’r cymeriadau amrywiol at ei gilydd yn bartneriaid yn y lle cyntaf. Be sy’n cadw Isgoed gydag Eli, yn enwedig? Beth yn union oedd rhwng Joni a Iaco? Pam fod Alaw yn caniatau camdriniaeth cyson Derwyn? Er bod y chwedlau sydd wedi gwreiddio yn y tir yn taro tant, pethau digon simsan a di-ddim yw’r cymeriadau modern ar adegau.

Ac eithrio Alaw.

Ei stori hi yw’r un a’m swynodd. Er bylchau yn y wybodaeth a rannwyd am ei gorffennol, mae gweld ei dadrithiad ar ddechrau’r nofel yn drawiadol, wedi gadael ei huchelgais gyrfaol achub y blaen ar ei hegwyddorion, cyn ei gweld yn magu hyder wrth i bethau droi i’w phlaid eto… Er mai Joni Teifi a’i rôl yn yr helfa oedd ffocws y nofel, gweithredoedd Alaw a’m adawodd yn rhyfeddu’n geg agored wrth ddarllen.

“Mae’r byd yn newid. Mae pobol wedi cael llond bol o dueddiadau dinistriol cyfalafiaeth neo-ryddfrydol oruwchgenedlaethol. Maen nhw am weld blaenoriaethau pethau a gwerth gwirioneddol…’

Oedd, roedd gwthio’r label ‘wleidyddol’ wrth hyrwyddo’r nofel yn risg. Nid yw trafod gwleidyddiaeth yn y Gymraeg yn newydd – onid yw dewis llenydda yn y Gymraeg yn weithred wleidyddol ta beth? Y broblem – os problem hefyd – gyda nofelau a dramâu ‘gwleidyddol’ yn y Gymraeg yw eu bod yn dueddol o gadarnhau’r hyn rydym yn ei wybod ac yn ei gredu yn barod. Tic mawr i Blaid Cymru, a bwww i’r dinasoedd, gan ein hanfon yn ein hôlau i greu cymunedau cyd-weithredol yn Y Fro Gymraeg wledig, a nemor dim sôn am y canolbarth na’r ardaloedd wrth y ffin.

Fodd bynnag, mae tro yng nghynffon yr her wleidyddol hon i’w darllenwyr, gyda ffydd mewn ffyrdd newydd ac adeiladu pontydd a thwneli yn hytrach na welydd yn greiddiol i’r stori antur hynod ddarllenadwy hon.

I mi, dechreubwynt yw’r nofel hon. Dechrau temtio pobol i symud oddi wrth realaeth wrth lenydda, a gweld potensial i ledu neges bwysig drwy’r genre ffantasi. Tybiwyd i Islwyn Ffowc Elis wneud y gwaith caib a rhaw a chyflwyno’r Cymry i ffuglen wyddonol, ond mae gwaith i’w wneud i gryfhau presenoldeb y genre mewn trafodaethau llenyddol. Mae ‘na Gymry glân, gloyw hefyd yn gwirioni ar Game of Thrones, chmod.

Mi fyddaf yn holi Ifan Morgan Jones mewn sesiwn yng Ngwyl Arall, am 3 yng Ngerddi’r Emporiwm, 8 Gorffennaf 2017. Dewch!

gwyl arall1

 

Advertisements

Gadewch neges / Leave a message

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s